در فیلم‌های پلیسی، متهم به چند حسگر وصل می‌شود، بازپرس سؤال می‌پرسد و ناگهان حرکت خطوط روی نمایشگر، دروغ او را لو می‌دهد. این تصویر باعث شده تصور کنیم دستگاه دروغ‌سنج می‌تواند حقیقت را از درون ذهن آدم‌ها بیرون بکشد. اما واقعیت علمی پیچیده‌تر از این صحنه‌هاست.
دستگاهی که معمولاً «دروغ‌سنج» نامیده می‌شود، پلی‌گراف یا Polygraph است. این دستگاه واکنش‌های جسمی فرد را هنگام پاسخ‌دادن ثبت می‌کند؛ سپس آزمون‌گیرنده با مقایسه این واکنش‌ها، احتمال دروغ‌گویی را ارزیابی می‌کند. هیچ‌کدام از این اندازه‌گیری‌ها مستقیماً نشان نمی‌دهد که یک جمله درست است یا دروغ.
دروغ‌سنج دقیقاً چه چیزی را اندازه می‌گیرد؟
- تنفس: حسگرهایی که معمولاً دور سینه و شکم قرار می‌گیرند، تغییرات الگوی نفس‌کشیدن را ثبت می‌کنند.
- فعالیت قلب و گردش خون: دستگاه تغییرات مرتبط با ضربان قلب و فشار خون را بررسی می‌کند.
- هدایت الکتریکی پوست: حسگرهای روی انگشتان، تغییرات هدایت الکتریکی پوست را اندازه می‌گیرند؛ این تغییرات با فعالیت غدد عرق ارتباط دارند.
- مقایسه پاسخ‌ها: در روش‌های رایج، واکنش فرد به پرسش‌های مرتبط با موضوع با واکنش او به پرسش‌های مقایسه‌ای سنجیده می‌شود. تفسیر این تفاوت‌ها بخش اصلی آزمون است.
چرا ممکن است یک فرد راست‌گو مشکوک شناخته شود؟
- ترس از متهم‌شدن: شخص ممکن است حقیقت را بگوید، اما از اینکه حرفش را باور نکنند بترسد. همین ترس می‌تواند واکنش‌های بدن را تغییر دهد.
- حساسیت به موضوع سؤال: پرسشی درباره یک اتفاق دردناک یا شرم‌آور ممکن است واکنش شدیدی ایجاد کند، حتی اگر پاسخ کاملاً درست باشد.
- فضای آزمون: نحوه برخورد آزمون‌گیرنده، انتخاب سؤال‌ها و احساس فشار می‌تواند بر واکنش فرد اثر بگذارد.
- یک مثال فرضی: تصور کنید پولی در محل کار گم شده و شما بی‌گناه هستید. هنگام پرسیدن «آیا پول را برداشته‌ای؟» ممکن است از ترس ازدست‌دادن شغلتان مضطرب شوید. دستگاه این واکنش را ثبت می‌کند، اما علت واقعی آن را نمی‌داند.
آیا دستگاه ممکن است دروغ را هم تشخیص ندهد؟
- خطای تشخیص: ممکن است فرد دروغ بگوید، اما تفاوت واکنش‌های او به اندازه‌ای نباشد که آزمون آن را نشانه دروغ بداند.
- تفاوت افراد: آدم‌ها در برابر ترس، فشار و سؤال‌های حساس واکنش یکسانی ندارند؛ نمی‌توان یک الگوی بدنی ثابت را به همه تعمیم داد.
- آرامش ظاهری: آرام‌بودن به‌تنهایی نشانه راست‌گویی نیست؛ همان‌طور که اضطراب هم به‌تنهایی دروغ‌گویی را ثابت نمی‌کند.
- نتیجه نامشخص: بعضی آزمون‌ها به نتیجه روشنی نمی‌رسند. نامشخص‌بودن نتیجه را نباید معادل دروغ‌گویی دانست.
پس ادعاهای دقت بالا از کجا می‌آیند؟
- تفاوت روش‌ها: درصد دقت به نوع آزمون، شرایط اجرا، افراد شرکت‌کننده و شیوه ارزیابی نتیجه وابسته است. یک عدد را نمی‌توان برای همه آزمون‌ها معتبر دانست.
- تفاوت آزمایش با زندگی واقعی: فشار یک آزمایش پژوهشی معمولاً با شرایط فردی که آبرو یا آینده‌اش در خطر است یکسان نیست.
- یافته پژوهشی: گزارش شورای ملی پژوهش آمریکا در سال ۲۰۰۳ نتیجه گرفت که آزمون‌های مربوط به یک رویداد مشخص، در شرایط بررسی‌شده می‌توانند بهتر از شانس عمل کنند؛ اما فاصله زیادی با تشخیص بی‌خطا دارند.
- محدودیت مهم: همان گزارش، تعمیم نتایج به بررسی‌های عمومی امنیتی و غربالگری افراد را قابل اتکا ندانست. بررسی یک اتفاق مشخص با قضاوت کلی درباره قابل‌اعتمادبودن یک شخص تفاوت دارد.
چرا با وجود این محدودیت‌ها از دروغ‌سنج استفاده می‌شود؟
- اثر روانی آزمون: باور فرد به قدرت دستگاه ممکن است او را به بیان اطلاعاتی ترغیب کند که پیش‌تر پنهان کرده بود. این اثر با دقت علمی دستگاه یکسان نیست.
- بخشی از فرایند بررسی: در بعضی کاربردها، نتیجه پلی‌گراف در کنار مصاحبه و اطلاعات دیگر بررسی می‌شود. نتیجه آن به‌تنهایی حقیقت یک ماجرا را ثابت نمی‌کند.
- برداشت درست: دروغ‌سنج واکنش بدن را می‌سنجد؛ تشخیص علت آن واکنش، قطعی نیست. بنابراین ردشدن در آزمون الزاماً اثبات دروغ‌گویی و قبول‌شدن الزاماً اثبات راست‌گویی نیست.
-