زیر یخ‌های یکی از قمرهای زحل چه خبر است؟ آزمایشی که امید به کشف حیات را بیشتر کرد
تصور کنید دنیایی دور از زمین وجود دارد که سطحش یخ‌زده است، اما زیر همین یخ‌ها اقیانوسی پنهان شده؛ اقیانوسی که شاید بتواند میزبان موجودات زنده باشد. پژوهشی تازه درباره «انسلادوس»، یکی از قمرهای زحل، این احتمال را جدی‌تر کرده است: دانشمندان نشان داده‌اند که نوعی میکروب زمینی می‌تواند در شرایط شیمیایی شبیه اقیانوس این قمر رشد کند.
نتایج این پژوهش در ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۶ در مجله علمی Science Advances منتشر شد. این یافته به معنای کشف موجودات فضایی نیست، اما سرنخ تازه‌ای برای پاسخ به یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌های بشر به شمار می‌رود: آیا بیرون از زمین هم زندگی وجود دارد؟
دانشمندان دقیقاً چه کاری انجام دادند؟
پژوهشگران به‌جای فرستادن موجود زنده به فضا، بخشی از شرایط شیمیایی اقیانوس انسلادوس را در آزمایشگاه بازسازی کردند. سپس میکروبی را که روی زمین در نزدیکی چشمه‌های آب‌گرم اعماق دریا زندگی می‌کند، در این محیط قرار دادند تا ببینند آیا می‌تواند زنده بماند و رشد کند.
نام علمی این میکروب Methanothermococcus okinawensis است. این موجود به گروه «آرکی‌ها» تعلق دارد؛ گروهی از موجودات تک‌سلولی که با باکتری‌ها تفاوت دارند و بعضی از آن‌ها توانایی زندگی در شرایط سخت را دارند.
نتیجه آزمایش جالب بود: این میکروب توانست در محیطی بسیار قلیایی، حتی تا pH برابر با ۱۱، رشد کند. این مقدار فراتر از محدوده‌ای بود که پیش‌تر برای رشد آن شناخته شده بود. ترکیب شیمیایی محیط کمک می‌کرد میکروب با وجود کمبود دی‌اکسیدکربن، فعالیت خود را ادامه دهد.
چرا انسلادوس برای دانشمندان جذاب است؟
انسلادوس در نگاه اول دنیایی سرد و پوشیده از یخ به نظر می‌رسد، اما مشاهدات فضایی نشان داده‌اند که زیر پوسته یخی آن اقیانوسی از آب مایع وجود دارد. همین موضوع باعث شده این قمر به یکی از گزینه‌های مهم برای جست‌وجوی حیات در منظومه شمسی تبدیل شود.
البته وجود آب به‌تنهایی کافی نیست. دانشمندان می‌خواهند بدانند آیا این اقیانوس مواد شیمیایی و منابع انرژی مناسب برای فعالیت موجودات زنده را هم دارد یا نه. آزمایش تازه، بخشی از همین پرسش را بررسی کرده است.
دانستنی جذاب: زندگی همیشه به نور خورشید وابسته نیست
وقتی به زندگی فکر می‌کنیم، معمولاً نور خورشید، گیاهان و هوای قابل‌تنفس به ذهنمان می‌رسد. اما روی زمین موجوداتی وجود دارند که در تاریکی اعماق دریا زندگی می‌کنند و برای تأمین انرژی، مستقیماً به نور خورشید وابسته نیستند.
بعضی از این موجودات انرژی خود را از واکنش‌های شیمیایی می‌گیرند. میکروب استفاده‌شده در این آزمایش نیز با مصرف هیدروژن و دی‌اکسیدکربن، متان تولید می‌کند. این فرایند بخشی از شیوه تأمین انرژی آن است.
همین ویژگی باعث شده چنین میکروب‌هایی برای بررسی امکان زندگی در اقیانوس‌های پنهان زیر یخ، نمونه‌های مناسبی باشند. اگر محیط انرژی شیمیایی لازم را فراهم کند، تاریکی به‌تنهایی مانع زندگی نخواهد بود.
چطور می‌توان سرنخ‌های یک اقیانوس پنهان را پیدا کرد؟
یکی از هیجان‌انگیزترین ویژگی‌های انسلادوس این است که مواد اقیانوس آن از شکاف‌های یخی نزدیک قطب جنوب به فضا فوران می‌کنند. این فوران‌ها بخار آب و ذرات یخ را از زیر سطح به بیرون می‌فرستند.
بنابراین، برای بررسی مواد این اقیانوس ممکن است لازم نباشد ابتدا پوسته ضخیم یخ را سوراخ کنیم. یک فضاپیما می‌تواند ذرات بیرون‌آمده را بررسی کند و دنبال ترکیباتی بگردد که درباره شرایط زیر سطح اطلاعات می‌دهند.
پژوهش دیگری که هم‌زمان منتشر شده، نشان می‌دهد هنگام یخ‌زدن و شکستن قطرات این فوران‌ها، مواد آلی می‌توانند در بعضی ذرات یخ متمرکز شوند. اگر مواد مرتبط با میکروب‌ها در اقیانوس وجود داشته باشند، این فرایند شاید شناسایی آن‌ها را برای ابزارهای فضایی آسان‌تر کند.
آیا پیدا شدن متان به معنای وجود موجود زنده است؟
خیر. هرچند بعضی میکروب‌ها متان تولید می‌کنند، این گاز می‌تواند از فرایندهای غیرزیستی هم به وجود بیاید. به همین دلیل، مشاهده متان به‌تنهایی برای اعلام کشف حیات کافی نیست.
دانشمندان باید چندین سرنخ را کنار هم بررسی کنند و توضیح‌های غیرزیستی را هم در نظر بگیرند. پیدا کردن یک ماده جالب، آغاز بررسی است؛ برای رسیدن به نتیجه قطعی، شواهد بیشتری لازم خواهد بود.
آیا موجودات فضایی پیدا شده‌اند؟
هنوز خیر. آزمایش تازه نشان می‌دهد بخشی از شرایط شیمیایی انسلادوس می‌تواند با رشد یک میکروب زمینی سازگار باشد. اما این نتیجه ثابت نمی‌کند که در خود این قمر موجود زنده‌ای وجود دارد.
همچنین پژوهشگران تمام شرایط انسلادوس را بازسازی نکرده‌اند؛ آن‌ها بخش مشخصی از محیط شیمیایی اقیانوس را آزمایش کرده‌اند. بنابراین، نتیجه باید در همین محدوده تفسیر شود.
با این حال، این یافته یک احتمال هیجان‌انگیز را پررنگ‌تر می‌کند: شاید نخستین حیات فرازمینی که بشر پیدا می‌کند، موجودی میکروسکوپی در اعماق یک اقیانوس تاریک باشد؛ موجودی کوچک که کشفش نگاه ما به جایگاه زمین در جهان را تغییر دهد.
-