با دوستت درباره خرید یک قهوه‌ساز حرف می‌زنی. نه اسمش را جست‌وجو کرده‌ای، نه همان لحظه وارد فروشگاهی شده‌ای. چند ساعت بعد، هنگام گشتن در اینترنت، تبلیغ قهوه‌ساز جلوی چشمت ظاهر می‌شود. اولین فکری که به ذهنت می‌رسد این است: «گوشیم داشت حرف‌هام رو گوش می‌داد؟»
برای پاسخ باید چند چیز را از هم جدا کنیم: توانایی گوشی در دریافت صدا، ضبط صدا توسط یک برنامه و استفاده از آن برای تبلیغات. دیدن تبلیغ مرتبط، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند مکالمه‌ات شنود شده است. روش‌های شناخته‌شده‌ای برای هدف‌گیری تبلیغات وجود دارد که بدون شنیدن حرف‌ها هم می‌توانند نتیجه‌ای بسیار شخصی ایجاد کنند. بااین‌حال، نمی‌توان گفت سوءاستفاده از میکروفن در هیچ برنامه و هیچ شرایطی ممکن نیست.
- گوشی می‌تواند بشنود؛ اما چه زمانی و برای چه کاری؟
- تبلیغات چطور بدون شنیدن صدا به علایق ما نزدیک می‌شوند؟
- چرا تبلیغات از لپ‌تاپ به گوشی می‌آیند؟
- وقتی گفت‌وگو و تبلیغ از یک علاقه قبلی می‌آیند
- چرا بعضی تبلیغات این‌قدر در ذهنمان می‌مانند؟
- پژوهشگران چه چیزی پیدا کرده‌اند؟
- شرکت‌های بزرگ درباره شنود تبلیغاتی چه می‌گویند؟
- دستیارهای صوتی چرا با گفتن نامشان فعال می‌شوند؟
- آیا شنود مخفی واقعاً ممکن است؟
- چطور کنترل بیشتری روی گوشی داشته باشیم؟
- آیا آزمایش صحبت کردن کنار گوشی معتبر است؟
- بالاخره گوشی حرف‌های ما را می‌شنود یا نه؟
گوشی می‌تواند بشنود؛ اما چه زمانی و برای چه کاری؟
گوشی برای تماس، ضبط ویدئو، فرستادن پیام صوتی و تبدیل گفتار به متن، از میکروفن استفاده می‌کند. در شرایط عادی، برنامه‌ها برای دسترسی به میکروفن باید مجوز بگیرند. اپل نیز در توضیحات حریم خصوصی خود تصریح می‌کند که برنامه‌های شخص ثالث بدون اجازه کاربر به میکروفن و دوربین دسترسی ندارند.
این یک سازوکار حفاظتی است؛ اما اجازه داشتن به‌خودی‌خود نشان نمی‌دهد برنامه تمام مدت صدا ضبط می‌کند. وقتی برای فرستادن ویس به یک برنامه اجازه استفاده از میکروفن می‌دهی، آن مجوز را نباید معادل اثبات شنود تبلیغاتی دانست.
برای فهمیدن سوءاستفاده احتمالی باید بررسی کرد برنامه چه زمانی از میکروفن استفاده کرده، چه داده‌ای جمع کرده و آن را به کجا فرستاده است. دسترسی به میکروفن، ضبط صدا و استفاده تبلیغاتی از صدا، سه موضوع متفاوت‌اند.
تبلیغات چطور بدون شنیدن صدا به علایق ما نزدیک می‌شوند؟
ردپایی که هنگام استفاده از اینترنت باقی می‌گذاریم، می‌تواند اطلاعات زیادی درباره علایقمان بدهد. برای مثال، گوگل توضیح می‌دهد که بسته به تنظیمات حساب، فعالیت ذخیره‌شده، سابقه یوتیوب، اطلاعاتی مانند بازه سنی و محدوده‌هایی که از خدماتش استفاده کرده‌ایم، ممکن است در شخصی‌سازی تبلیغات نقش داشته باشند.
لازم نیست حتماً عبارت «خرید قهوه‌ساز» را جست‌وجو کرده باشی. ممکن است چند روز قبل ویدئویی درباره تهیه قهوه دیده باشی یا درباره تجهیزات آشپزخانه جست‌وجو کرده باشی. این‌ها می‌توانند سرنخ‌هایی از علاقه احتمالی تو باشند.
فرض کن مدتی است ویدئوهای تهیه اسپرسو را می‌بینی. بعد درباره خرید قهوه‌ساز با دوستت حرف می‌زنی و کمی بعد تبلیغی مرتبط می‌بینی. یکی از توضیح‌های ممکن این است که فعالیت قبلی تو در نمایش تبلیغ نقش داشته باشد؛ بدون اینکه کسی مکالمه‌ات را شنیده باشد.
این مثال یک توضیح ممکن است، نه تشخیص قطعی درباره تبلیغ مشخصی که دیده‌ای. نکته این است که «من این کالا را جست‌وجو نکرده‌ام» با «هیچ داده مرتبطی درباره من وجود ندارد» یکسان نیست.
چرا تبلیغات از لپ‌تاپ به گوشی می‌آیند؟
گاهی منشأ یک تبلیغ، فعالیت روی دستگاه دیگری است. ممکن است روی لپ‌تاپ محصولی را بررسی کرده باشی و بعد تبلیغ مرتبط را در گوشی ببینی. در این شرایط، اگر فقط فعالیت گوشی را به یاد بیاوری، نمایش تبلیغ می‌تواند غیرقابل‌توضیح به نظر برسد.
گزارش کمیسیون تجارت فدرال آمریکا، FTC، توضیح می‌دهد که شرکت‌ها می‌توانند دستگاه‌ها را با روش‌های مختلف به هم مرتبط کنند. ورود با حساب یا شناسه مشترک، یکی از روش‌هاست. روش‌های احتمالی نیز از ترکیب نشانه‌هایی مانند نشانی IP و مشخصات دستگاه استفاده می‌کنند.
برای نمونه، ممکن است تو و یکی از اعضای خانواده به یک اینترنت خانگی متصل باشید. نشانی اینترنت مشترک می‌تواند یکی از نشانه‌های ارتباط دستگاه‌ها باشد؛ اما این به معنای آن نیست که هر جست‌وجوی اعضای خانواده حتماً به تبلیغی روی گوشی تو تبدیل می‌شود. شبکه مشترک، به‌تنهایی، نه هویت افراد را با قطعیت مشخص می‌کند و نه علت یک تبلیغ را.
پس توضیح رایج «دوستم کنارم بود و گوشی همه‌چیز را فهمید» هم نباید بدون مدرک پذیرفته شود. کنار هم بودن، خودبه‌خود اثبات نمی‌کند یک پلتفرم اطلاعات دو نفر را برای آن تبلیغ به هم وصل کرده است.
وقتی گفت‌وگو و تبلیغ از یک علاقه قبلی می‌آیند
یک احتمال دیگر این است که صحبت کردن درباره محصول، آغاز علاقه تو نبوده باشد. شاید پیش از آن، رفتارهایی داشته‌ای که با همان موضوع ارتباط داشته‌اند.
فرض کن مدتی است ویدئوهای سفر می‌بینی. بعد درباره خرید چمدان با دوستت صحبت می‌کنی و فردای آن روز تبلیغ چمدان می‌بینی. در این سناریو، گفت‌وگو و تبلیغ می‌توانند هر دو با علاقه قبلی به سفر ارتباط داشته باشند؛ لازم نیست گفت‌وگو علت نمایش تبلیغ باشد.
حتی ترتیب اتفاق‌ها هم ممکن است گمراه‌کننده باشد. اینکه «اول درباره چیزی صحبت کردم، بعد تبلیغش را دیدم» فقط ترتیب زمانی را نشان می‌دهد. برای اثبات شنود باید نشان داد اطلاعات واقعاً از مکالمه استخراج شده‌اند.
چرا بعضی تبلیغات این‌قدر در ذهنمان می‌مانند؟
یک احتمال ساده را هم باید در نظر گرفت: شاید تبلیغ مشابهی قبلاً نمایش داده شده، اما چون موضوع برایت مهم نبوده، توجهت را جلب نکرده است.
بعد از صحبت درباره خرید قهوه‌ساز، همان تصویر برایت معنا پیدا می‌کند. این بار می‌ایستی، نگاه می‌کنی و به خاطرش می‌سپاری. در نتیجه، ممکن است حس کنی تبلیغ دقیقاً بعد از گفت‌وگوی تو ظاهر شده، درحالی‌که از سابقه نمایش آن مطمئن نیستی.
برای بررسی تجربه خودت، سؤال مفیدی این است: «فقط تبلیغ‌هایی را به یاد دارم که با حرف‌هایم جور درآمده‌اند، یا تبلیغ‌های نامرتبط را هم ثبت کرده‌ام؟» یادآوری چند تطابق شگفت‌انگیز، بدون دانستن تعداد موارد نامرتبط، برای نتیجه‌گیری قطعی کافی نیست.
این احتمال، نگرانی درباره حریم خصوصی را بی‌اهمیت نمی‌کند؛ فقط یکی از توضیح‌هایی است که باید کنار توضیح‌های فنی بررسی شود.
پژوهشگران چه چیزی پیدا کرده‌اند؟
در پژوهش سال ۲۰۱۸ به نام Panoptispy، پژوهشگران ۱۷٬۲۶۰ برنامه اندرویدی را با روش‌های تحلیل کد و بررسی رفتار اجرایی مطالعه کردند. در آزمایش‌های انجام‌شده، نشانه‌ای از شنود مکالمات از طریق میکروفن پیدا نکردند؛ اما مشکلات دیگری کشف شد.
از جمله این مشکلات، ثبت و ارسال تصویر یا ویدئوی فعالیت داخل بعضی برنامه‌ها به طرف‌های دیگر، بدون اطلاع مناسب کاربر بود. این یافته نشان می‌دهد جمع‌آوری اطلاعات می‌تواند از مسیرهایی انجام شود که کمتر به آن‌ها فکر می‌کنیم.
این نتیجه دو نکته دارد: اول، نگرانی درباره جمع‌آوری پنهانی داده‌ها کاملاً بی‌پایه نیست. دوم، این جمع‌آوری لزوماً از راه میکروفن انجام نمی‌شود.
البته یک پژوهش قدیمی، با آزمایش‌های محدود، نمی‌تواند سلامت همه برنامه‌های امروزی را تضمین کند. «در این آزمایش مشاهده نشد» با «در هیچ شرایطی امکان ندارد» فرق دارد.
شرکت‌های بزرگ درباره شنود تبلیغاتی چه می‌گویند؟
متا در توضیحات رسمی خود می‌گوید میکروفن را بدون مجوز استفاده نمی‌کند و حتی با مجوز، استفاده از آن به قابلیت‌هایی وابسته است که به صدا نیاز دارند؛ مانند ضبط ویدئو یا گفت‌وگوی صوتی.
گوگل نیز در پرسش‌های متداول تبلیغات می‌گوید اطلاعات تماس‌های تلفنی، ایمیل‌ها و خدماتی مانند Google Drive را برای تعیین تبلیغات به کار نمی‌گیرد.
این‌ها موضع رسمی شرکت‌ها هستند و باید از نتایج بررسی مستقل جدا دانسته شوند. همان‌طور که تجربه شخصی دیدن یک تبلیغ، به‌تنهایی مدرک فنی شنود نیست، توضیح رسمی یک شرکت هم جای بررسی مستقل رفتار برنامه‌ها را نمی‌گیرد.
دستیارهای صوتی چرا با گفتن نامشان فعال می‌شوند؟
دستیار صوتی موضوع متفاوتی است. بعضی دستگاه‌ها برای تشخیص عبارت فعال‌سازی، صدای محیط را پردازش می‌کنند. تشخیص عبارت فعال‌سازی با ذخیره و ارسال دائمی همه مکالمات یکسان نیست.
برای مثال، آمازون توضیح می‌دهد که دستگاه‌های Echo پس از تشخیص عبارت فعال‌سازی، صدا را برای پردازش ارسال می‌کنند. فعال شدن اشتباهی هم ممکن است رخ دهد؛ یعنی دستگاه صدایی را به‌اشتباه عبارت فعال‌سازی تشخیص دهد. آمازون امکان بررسی و حذف این موارد را در سابقه صوتی ارائه می‌کند.
در مورد Siri نیز تنظیمات اهمیت دارند. اپل می‌گوید اگر گزینه بهبود Siri و Dictation را فعال کنی، با ذخیره و بررسی نمونه‌ای از ضبط‌های صوتی و متن آن‌ها موافقت می‌کنی.
این موضوع مربوط به پردازش و بهبود سرویس است و نباید خودکار آن را مدرک استفاده تبلیغاتی از مکالمات دانست. برای هر سرویس باید جداگانه بررسی کرد چه چیزی دریافت می‌شود، چه چیزی ذخیره می‌شود و هدف اعلام‌شده استفاده از آن چیست.
آیا شنود مخفی واقعاً ممکن است؟
بله؛ نرم‌افزارهای جاسوسی و برنامه‌های موسوم به «استاکرور» وجود دارند. FTC هشدار می‌دهد که برخی از این ابزارها می‌توانند میکروفن را فعال کنند و مکالمات را ضبط کنند.
این نوع سوءاستفاده یک خطر واقعی است، اما وجود آن ثابت نمی‌کند تبلیغ مرتبطی که دیده‌ای از همین مسیر ایجاد شده است. باید میان خطر نرم‌افزار جاسوسی و علت نمایش یک تبلیغ مشخص تفاوت بگذاریم.
برای بررسی یک مورد مشخص، شواهد همان دستگاه و برنامه اهمیت دارند. نه دیدن تبلیغ مرتبط برای اثبات جاسوسی کافی است، نه نبود تبلیغ مرتبط برای اطمینان از امنیت گوشی.
چطور کنترل بیشتری روی گوشی داشته باشیم؟
به‌جای اینکه فقط از روی تبلیغات حدس بزنیم، می‌توانیم دسترسی برنامه‌ها و تنظیمات حریم خصوصی را بررسی کنیم. چند اقدام مشخص به ما کمک می‌کند بدانیم چه مجوزهایی داده‌ایم و کدام برنامه‌ها از آن‌ها استفاده می‌کنند.
۱. دسترسی میکروفن را بررسی کن
در آیفون، وارد Settings شو و در بخش Privacy & Security، گزینه Microphone را بررسی کن. مجوز برنامه‌هایی را که به میکروفن نیاز ندارند بردار. اگر بعداً بخواهی در آن برنامه پیام صوتی بفرستی یا صدا ضبط کنی، ممکن است لازم باشد دوباره دسترسی بدهی.
در اندروید، از بخش مجوزها یا Privacy Dashboard استفاده کن. نام و مسیر دقیق منو با مدل گوشی و نسخه اندروید فرق می‌کند. داشبورد حریم خصوصی در نسخه‌های پشتیبانی‌شده نشان می‌دهد کدام برنامه‌ها از مجوزها استفاده کرده‌اند و چه زمانی.
۲. نشانگر استفاده از میکروفن را بشناس
در آیفون، نشانگر نارنجی یعنی برنامه از میکروفن استفاده می‌کند. در نسخه‌های پشتیبانی‌شده اندروید نیز نشانگر استفاده از میکروفن یا دوربین وجود دارد.
ظاهر شدن نشانگر هنگام تماس یا ضبط ویس طبیعی است؛ استفاده‌ای که توضیحش را نمی‌دانی، ارزش بررسی دارد. البته این نشانگر به‌تنهایی مشخص نمی‌کند صدا ذخیره شده یا به کجا ارسال شده است.
۳. شخصی‌سازی تبلیغات را مدیریت کن
در بخش My Ad Center می‌توانی تنظیمات تبلیغات گوگل را تغییر دهی و شخصی‌سازی را خاموش کنی. این کار تبلیغات را حذف نمی‌کند؛ همچنان ممکن است تبلیغ‌هایی بر اساس موضوع صفحه یا عوامل دیگر ببینی.
خاموش کردن شخصی‌سازی تبلیغات به معنای توقف همه جمع‌آوری داده‌ها در همه برنامه‌ها نیست. تنظیمات هر سرویس و برنامه باید جداگانه بررسی شود.
۴. مجوز ردیابی را جدا بررسی کن
در آیفون، بخش Settings سپس Privacy & Security و Tracking برای کنترل درخواست برنامه‌ها جهت ردیابی فعالیت در برنامه‌ها و وب‌سایت‌های شرکت‌های دیگر است.
مجوز ردیابی با مجوز میکروفن فرق دارد. ممکن است یک برنامه برای ارسال ویس به میکروفن نیاز داشته باشد، اما تو نخواهی به آن اجازه ردیابی تبلیغاتی بدهی. این دو انتخاب مستقل‌اند.
آیا آزمایش صحبت کردن کنار گوشی معتبر است؟
احتمالاً این پیشنهاد را شنیده‌ای: «کنار گوشی درباره یک کالای عجیب حرف بزن و ببین تبلیغش ظاهر می‌شود یا نه.» چنین آزمایشی می‌تواند کنجکاوی‌برانگیز باشد، اما اگر بعدش تبلیغ آن کالا را ببینی، هنوز نمی‌دانی علت چه بوده است.
شاید قبلاً ردپای مرتبطی وجود داشته، شاید تبلیغ عمومی بوده یا شاید فقط همان مورد توجهت را جلب کرده است. اگر برای انتخاب موضوع آزمایش هم در اینترنت جست‌وجو کرده باشی، خودت یک سرنخ مرتبط ایجاد کرده‌ای.
برای بررسی جدی‌تر، باید تبلیغات قبل و بعد، موضوع‌های مقایسه‌ای، فعالیت حساب‌ها و دسترسی میکروفن ثبت شوند. حتی آن‌وقت هم پیدا کردن علت دقیق یک تبلیغ می‌تواند دشوار باشد.
تطابق میان حرف ما و یک تبلیغ، نقطه شروع بررسی است؛ پایان آن نیست.
بالاخره گوشی حرف‌های ما را می‌شنود یا نه؟
پاسخ دقیق این است: گوشی در بعضی قابلیت‌ها صدا را دریافت و پردازش می‌کند و سوءاستفاده از میکروفن نیز ممکن است؛ اما برای توضیح بسیاری از تبلیغات شخصی، سازوکارهای شناخته‌شده جمع‌آوری و تحلیل داده وجود دارد.
بنابراین نمی‌توان از روی یک تبلیغ نتیجه گرفت مکالمه شنود شده است. همچنین نباید ادعا کرد همه برنامه‌ها در همه شرایط قابل‌اعتمادند. بررسی مجوزها، سابقه دسترسی و رفتار برنامه‌ها، اطلاعات بیشتری از یک تطابق تصادفی به ما می‌دهد.
بخش قابل‌تأمل ماجرا همین است: گاهی ردپای آنلاین ما آن‌قدر اطلاعات می‌دهد که تبلیغ، بدون شنیدن مکالمه، شبیه پاسخ به حرفی خصوصی به نظر می‌رسد.
-