اگر فیلمی از خیابان‌های بریتانیا یا ژاپن دیده باشید، احتمالاً جای فرمان ماشین‌ها توجهتان را جلب کرده است: راننده سمت راست می‌نشیند و خودروها از سمت چپ خیابان حرکت می‌کنند. برای ما که در ایران به فرمان سمت چپ عادت داریم، این وضعیت عجیب به نظر می‌رسد.
اما این تفاوت، سلیقه خودروسازان نیست. جای فرمان معمولاً با سمت حرکت خودروها در جاده هماهنگ است. ریشه تفاوت کشورها هم به عادت‌های قدیمی رفت‌وآمد، قوانین و تاریخ آن‌ها برمی‌گردد؛ زمانی که هنوز خبری از خودرو نبود.
فرمان سمت راست یعنی حرکت از سمت چپ
- دو موضوع متفاوت: «جای فرمان» مشخص می‌کند راننده در کدام سمت خودرو می‌نشیند؛ «سمت حرکت» مشخص می‌کند خودرو در کدام نیمه جاده حرکت می‌کند. این دو را نباید با هم اشتباه گرفت.
- الگوی رایج در ایران: خودروها از سمت راست جاده حرکت می‌کنند و فرمان بیشتر خودروهای سواری در سمت چپ است.
- الگوی رایج در بریتانیا و ژاپن: خودروها از سمت چپ جاده حرکت می‌کنند و فرمان بیشتر خودروهای سواری در سمت راست قرار دارد.
- نکته مهم: این هماهنگی یک الگوی معمول است؛ دیدن خودروی وارداتی با فرمان متفاوت، به معنی تغییر قانون حرکت در آن کشور نیست.
چرا راننده معمولاً نزدیک وسط جاده می‌نشیند؟
- دید به مسیر روبه‌رو: در یک جاده دوطرفه، قرار گرفتن راننده در سمت نزدیک‌تر به خط وسط، معمولاً دید مناسب‌تری به ترافیک مقابل می‌دهد. این موضوع هنگام بررسی امکان سبقت اهمیت دارد.
- یک مثال ساده: در ایران، راننده سمت چپ خودرو می‌نشیند و به خط وسط جاده نزدیک‌تر است. در بریتانیا، چون خودرو از سمت چپ جاده حرکت می‌کند، نشستن راننده در سمت راست همین موقعیت را ایجاد می‌کند.
- هماهنگی طراحی با جاده: بنابراین جای فرمان معمولاً متناسب با بازار مقصد انتخاب می‌شود. یک مدل خودرو می‌تواند برای کشورهای مختلف، نسخه فرمان چپ و فرمان راست داشته باشد.
داستان بریتانیا؛ از اسب و کالسکه تا قانون
- عادتی قدیمی‌تر از خودرو: حرکت از سمت چپ در بریتانیا پیش از پیدایش اتومبیل وجود داشت. با بیشتر شدن رفت‌وآمد اسب‌ها و کالسکه‌ها، نیاز به یک قانون مشخص بیشتر شد.
- قانونی شدن حرکت از چپ: طبق توضیح موزه ملی اتومبیل بریتانیا، سال ۱۸۳۵ یکی از نقاط مهم در قانونی شدن این شیوه در جاده‌های بریتانیا و ایرلند بود.
- روایت شمشیرها: یک توضیح تاریخی رایج می‌گوید مسافران راست‌دست، با حرکت از سمت چپ می‌توانستند دست شمشیرشان را به فرد روبه‌رو نزدیک نگه دارند. موزه این موضوع را به‌عنوان یک احتمال مطرح می‌کند؛ نباید آن را علت قطعی و یگانه معرفی کرد.
- گسترش سنت بریتانیایی: بسیاری از سرزمین‌های تحت نفوذ بریتانیا نیز حرکت از چپ را پذیرفتند. البته تاریخ تمام کشورهای چپ‌رو یکسان نیست؛ ژاپن هم از چپ حرکت می‌کند، اما مستعمره بریتانیا نبوده است.
چرا آمریکا مسیر متفاوتی رفت؟
- نقش واگن‌های بزرگ: اداره فدرال بزرگراه‌های آمریکا توضیح می‌دهد که واگن‌های باری اسب‌کش در رواج حرکت از سمت راست نقش داشتند. راننده بعضی از این واگن‌ها در سمت چپ قرار می‌گرفت و با حرکت از راست می‌توانست فاصله خود را با وسیله روبه‌رو بهتر بسنجد.
- قانون پیش از خودرو: در سال ۱۷۹۲، قانون مربوط به یک جاده عوارضی در پنسیلوانیا، حرکت از سمت راست را تعیین کرد. نیویورک نیز در سال ۱۸۰۴ این قاعده را برای جاده‌های عمومی خود مقرر کرد.
- فرمان خودروهای اولیه: برخلاف تصور، بسیاری از خودروهای اولیه آمریکایی فرمان راست داشتند، با اینکه در جاده از راست حرکت می‌کردند. بنابراین رابطه جای فرمان و سمت حرکت، از ابتدا به شکل امروزی نبوده است.
- تأثیر فورد مدل T: این خودرو در سال ۱۹۰۸ با فرمان سمت چپ معرفی شد. محبوبیت آن به فراگیر شدن این چیدمان در صنعت خودروسازی آمریکا کمک کرد؛ اما فورد آغازگر قانون حرکت از راست نبود.
چند نمونه از تفاوت کشورها
- خواندن جدول: ستون جای فرمان، چیدمان معمول خودروهای سواری را نشان می‌دهد؛ خودروهای وارداتی یا مخصوص بعضی کارها ممکن است متفاوت باشند.
| کشور | سمت حرکت در جاده | جای معمول فرمان |
| ایران | راست | چپ |
| بریتانیا | چپ | راست |
| ژاپن | چپ | راست |
| آمریکا | راست | چپ |
آیا کشوری سمت رانندگی را عوض کرده است؟
- تغییر معروف سوئد: سوئد در ۳ سپتامبر ۱۹۶۷، در رویدادی معروف به «روز H»، از حرکت در سمت چپ به حرکت در سمت راست تغییر کرد. این تصمیم با اطلاع‌رسانی و آماده‌سازی گسترده همراه بود.
- تغییر در جهت مخالف: ساموآ در ۷ سپتامبر ۲۰۰۹ از حرکت در سمت راست به سمت چپ رفت؛ برای هماهنگی بیشتر با استرالیا و نیوزیلند.
- چرا تغییر آسان نیست؟ چنین تصمیمی فقط جابه‌جا شدن خودروها نیست. علائم، خط‌کشی‌ها، تقاطع‌ها، مسیر اتوبوس‌ها و آموزش رانندگان باید بررسی و با قاعده جدید هماهنگ شوند. عادت روزانه میلیون‌ها نفر هم یک‌شبه از بین نمی‌رود.
کدام روش بهتر است؛ حرکت از چپ یا راست؟
- برتری قطعی ندارد: نمی‌توان تنها از روی سمت حرکت نتیجه گرفت که جاده‌های یک کشور امن‌تر است. طراحی مسیر، رعایت قوانین، سرعت و رفتار رانندگان در ایمنی نقش دارند.
- هماهنگی اهمیت دارد: مهم این است که خودروها، جاده‌ها و قوانین با یکدیگر سازگار باشند و همه از قاعده یکسانی پیروی کنند.
- پاسخ نهایی: فرمان بعضی خودروها سمت راست است چون برای کشورهایی ساخته شده‌اند که معمولاً از سمت چپ جاده حرکت می‌کنند. تفاوت سمت حرکت کشورها هم حاصل تاریخ و قوانین آن‌هاست، نه یک انتخاب تصادفی در کارخانه.
-